“Kjo thënie e transmetuar përmes bisedave në tavolina, por e padokumentuar mbetet një nga ultimatumet më radikale të gjeopolitikës së Luftës së Ftohtë në Ballkan. Ajo lindi gjatë vitit 1962, kur një kërcënim i drejtpërdrejtë nga Jugosllavia për bllokimin e rrjedhës së lumit Drini i Zi e shqetësoi pa masë regjimin e Enver Hoxhës.Përballë këtij shantazhi, Hoxha thirri me urgjencë hidrologët, gjeologët dhe inxhinierët ushtarakë më të besuar për të studiuar çarjen e Malit të Thatë në zonën e Qafë Thanës. Plani sekret ushtarak parashikonte që, përmes punës së forcave të ushtrisë dhe të burgosurve politikë, të shpërthehej një tunel ushtarak në kuotë të ulët përmes masivit shkëmbor. Meqenëse Liqeni i Ohrit ndodhet në lartësi më të madhe mbidetare, forca e rëndesës do ta tërhiqte ujin automatikisht përmes tunelit, duke e derdhur atë në Luginën e Shkumbinit. Në këtë mënyrë, uji do të kalonte sigurt në brendësi të territorit shqiptar, ndërsa bregu jugosllav i Ohrit do të shndërrohej në një moçal gjigant me baltë.Ky plan nuk ishte thjesht një fjalë goje. Në atë periudhë, shqiptarët ishin mjeshtra të vërtetë të hapjes së tuneleve. Regjimi komunist kishte shfaqur një aftësi të jashtëzakonshme inxhinierike dhe ushtarake duke gërmuar qindra kilometra tunele strategjike në brendësi të maleve nga bazat e nëndetëseve në Pasha Liman e deri te tuneli i fshehtë i gërmuar për bazën ajrore të Gjadrit apo impiantet e nëndheshme ushtarake në të gjithë vendin. Me këtë përvojë të provuar, hapja e një tuneli në Qafë Thanë ishte një mundësi teknike plotësisht e realizueshme nga xhenierët shqiptarë. Për këtë arsye, pala jugosllave e mori ultimatumin e Hoxhës si një kërcënim shumë serioz për shkatërrim të ndërsjellë ekonomik e mjedisor, çka solli tërheqjen e Beogradit nga përdorimi i ujit si armë.Pse lindi shqetësimi i Tiranës? Kaskada e Drinit dhe Hidrocentrali i FierzësPërplasja për ujërat e Liqenit të Ohrit prekte drejtpërdrejt të ardhmen ekonomike dhe energjetike të Shqipërisë: * Pika e nisjes së ujit: Lumi Drini i Zi buronte drejtpërdrejt nga Liqeni i Ohrit në qytetin e Strugës (sot në Maqedoninë e Veriut). Ai rridhte drejt veriut dhe më pas hynte në verilindje të Shqipërisë, ku bashkohej me Drinin e Bardhë për të krijuar lumit Drin. * Në vitin 1962, qeveria jugosllave ndërtoi një digë dhe një sistem modern portash betoni për rregullimin e nivelit të ujit të liqenit në dalje të Strugës. Përmes këtyre portave, Beogradi mori kontrollin teknik mbi rubinetin kryesor të Drinit të Zi, duke lëshuar sinjale se mund ta ndërpriste rrjedhën drejt Shqipërisë. * Plani gigant i Kaskadës së Drinit: Ky kërcënim e alarmoi Tiranën, pasi regjimi i Enver Hoxhës po hartonte projektin më të madh industrial të historisë së vendit: ndërtimin e kaskadave të tre hidrocentraleve mbi lumin Drin për të siguruar pavarësinë e plotë energjetike. * Hidrocentrali i Fierzës (Drita e Partisë) ishte kryesori dhe më i madhi i kësaj kaskade. Përgatitjet për këtë projekt gjigant nisën që në vitet ’60, ndërsa ndërtimi i tij i plotë nisi në vitin 1971 dhe u vu përfundimisht në punë në vitin 1978. Më poshtë në rrjedhën e Drinit u vu në punë në 1985-ën hidrocentrali i liqenit të Komanit, i pasuar nga ai i Vaut të Dejës, punimet e të cilit nisën në vitin 1967 dhe u vu në punë në 1971. Nëse Jugosllavia do të bllokonte rrjedhën e Drinit të Zi në Strugë, liqeni artificial i Fierzës nuk do të mbushej dot me ujë dhe e gjithë kaskada e hidrocentraleve do të paralizohej pa nisur punën.Prapaskena historike: Si u arrit te kërcënimi me ujërat?Kriza e vitit 1962 ishte kulmi i një përplasjeje të gjatë ideologjike dhe ushtarake mes Tiranës dhe Beogradit:Nga aleatë në armiq të juruar (1948)Gjatë Luftës së Dytë Botërore, komunistët jugosllavë ndihmuan drejtpërdrejt në krijimin e Partisë Komuniste të Shqipërisë. Pas luftës, Hoxha dhe Tito diskutuan deri edhe planin që Shqipëria të bëhej republika e shtatë e Jugosllavisë brenda një Federate Ballkanike. Mirëpo, në vitin 1948, Tito u prish me Stalinin. Hoxha zgjodhi Moskën dhe nisi spastrimet e përgjakshme në Tiranë, duke ekzekutuar ose burgosur çdo zyrtar pro-jugosllav (me në krye Ministrin e Brendshëm, Koçi Xoxe). Kufiri u blindua me bunkerë dhe u kthye në një “Perde të Hekurt”.Ankesat e Beogradit ndaj ShqipërisëNë fillim të viteve ’60, tensionet u rritën edhe më shumë për katër arsye kryesore: * Lufta e shfrenuar e propagandës: Pas prishjes me Bashkimin Sovjetik dhe aleancës me Kinën e Mao Ce Dunit, Hoxha përdori Radio Tiranën për ta bombarduar Beogradin çdo ditë me sulme, duke e quajtur Titon “agjent të imperializmit”. * Ndërhyrja në Kosovë: Shërbimi sekret jugosllav (UDBA) kapte vazhdimisht agjentë të Sigurimit Shqiptar që kalonin ilegalisht kufirin për të futur literaturë propagandistike dhe për të nxitur protesta te shqiptarët e Kosovës. * Bllokada ekonomike: Hoxha anuloi të gjitha marrëveshjet tregtare, duke e izoluar tërësisht vendin nga fqinjët. * Gjakderdhja në kufi: Rojet kufitare shqiptare qëllonin me plumba çdo qytetar që tentonte të arratisej, duke shkaktuar incidente të vazhdueshme me armë përgjatë rripit kufitar.Pesha e kërcënimit dhe analiza inxhinierikePërplasja e vitit 1962 tregoi se si uji u përdor si armë ushtarake në Ballkan. Nga pikëpamja strategjike dhe inxhinierike, ngjarja ndahet në dy rrafshe: * Mundësia e devijimit të ujit: Për shkak të përvojës së madhe që Shqipëria kishte me tunelizimin e maleve për qëllime ushtarake, ndërtimi i një tuneli në Qafë Thanë për të marrë një pjesë të madhe të rrjedhës së Ohrit drejt Shkumbinit ishte një plan real që ushtria shqiptare mund ta zbatonte. * Sfida e tharjes totale: Megjithatë, tharja totale e liqenit mbetej një e pamundur teknike e fizike. Liqeni i Ohrit ka një thellësi prej më shumë se 280 metrash, përmban rreth 55 kilometra kub ujë dhe ushqehet vazhdimisht nga burime gjigante nëntokësore që vijnë nga Liqeni i Prespës.Pavarësisht pamundësisë për ta tharë liqenin deri në pikën e fundit të ujit, vetë aftësia e Shqipërisë për të dëmtuar përgjithmonë nivelin e ujit dhe ekosistemin e Ohrit përmes një tuneli ushtarak mjaftoi që Beogradi ta merrte seriozisht ultimatumin e Enver Hoxhës dhe të hiqte dorë nga bllokimi i Drinit të Zi.
“Nëse Tito mbyll portat e Ohrit për Drinin, atëherë do ta shpojmë Qafë Thanën dhe do ta thajmë Ohrin tërësisht
